آشنایی کامل با آتشگاه اصفهان

آشنایی کامل با آتشگاه اصفهان

 

نام آتشگاه اصفهان
کشور  ایران
استان استان اصفهان
اطلاعات اثر
کاربری قلعه، آتشکده
دیرینگی دوره ساسانیان
دورهٔ ساخت اثر دوره ساسانیان
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت ۳۸۰
تاریخ ثبت ملی ۱۱ آذر ۱۳۳۰

 

آتشگاه اصفهان یا کوه آتشگاه از بناهای تاریخی شهر اصفهان و از یادگارهای ایران باستان است. این مجموعه دارای پیشینه تاریخیِ کهنی است و در زمانهای گونه گونی از آن بهره برده‌اند. نام اصیل و کهن بنا «مهربین» بوده که اخیراً بدان آتشکده اطلاق شده است.

موقعیت

آتشگاه اصفهان در غرب اصفهان و ۸ کیلومتری مرکز شهر در خیابان آتشگاه قرار دارد. این بنا در نزدیکی رودخانه زاینده رود، بر روی کوهی قرار دارد. از بلندای این تپه، تا کیلومترها از هر چهار سوی اصلی را می‌توان به خوبی مشاهده کرد.

مشخصات تپه

این تپه از جنس سنگ‌های رسوبی است. تراز پایینی آن در ارتفاع ۱۶۱۰ متر از سطح دریا (حدود ۵۰ متر بالاتر از تراز مرکز شهر اصفهان) و فراز آن در ارتفاع ۱۷۱۵ متری از سطح دریا واقع شده‌است. این تپه از نظر زمین‌شناسی در دوره کرتاسه تشکیل شده است.

مشخصات بنا

این بنای خشتی غریب که بر فراز کوهچه‌ای به بلندای ۱۰۰ متر (نسبت به دشت اطراف) در بخش ماربین اصفهان جای دارد، نخستین بار از سوی اَوِستا شناس بزرگ «ویلیامز جکسن» در اوایل قرن بیستم میلادی، مورد توجه و بررسی علمی قرار گرفت.

«آندره گُدار» به سال ۱۹۳۸ میلادی، در یکی از مُجَلَّدات «آثار ایران» که اختصاص به بناهای آتش داشت، گفتاری کوتاه ولی اصولی و دقیق دربارهٔ آتشگاه اصفهان می‌آورد. سپس «ماکسیم سیرو» در اوایل دههٔ ۱۹۶۰ میلادی، بررسی‌های دقیقی را در آتشگاه به انجام می‌رساند، و برای نخستین بار اقدام به تهیهٔ نقشه‌های معماری صحیح از آن می‌نماید. کمی بعدتر، «کلاوس شیپ مان» با حضور درآتشگاه، آن را از نزدیک مورد مطالعه قرار داده و گزارش خود را در کتابی دربارهٔ بناهای آتش ایران، به زبان آلمانی انتشار می‌دهد. از ایرانیان، نخستین بار «رشید شهمردان» (که یک موبد پارسی ایرانی تبار بود) در کتاب «پرستشگاه زرتشتیان»، ضمن برشمردن و توصیف اکثر آتشخانه‌های ایران، از پناه گرفتن اسماعیلیان اصفهان به آتشگاه در اواخر سده پنجم هجری خبر می‌دهد. «علیرضا جعفری زند» به سال ۱۳۸۱ خورشیدی مجموعهٔ گزارش‌ها و بررسی‌های ارزندهٔ خود دربارهٔ «اصفهان پیش از اسلام» را در قالب کتابی به همین نام منتشر می‌نماید. در این کتاب، بر کاربری مذهبی آتشگاه تأکید شده و با استناد به نتایج آزمایش سالیابی به روش کربن ۱۴، «آتشگاه» یک معبد ایلامی دانسته می‌شود که بعدها تبدیل به یک معبد مهری می‌گردد.

«میترا آزاد»، در رسالهٔ دکتری خود تحت عنوان «بررسی تحول بناهای مذهبی دورهٔ ساسانی به بناهای مذهبی قرون اولیهٔ اسلامی ایران» (دانشگاه تربیت مدرس- سال ۱۳۸۴ خورشیدی) با تکمیل کردن گزارش موبد شهمردان در ذکر آتشخانه‌های ایران، و یاری گرفتن از مطالعات «دیتریش هوف» دربارهٔ گونه شناسی چهارتاق‌های ساسانی فارس و نیز مطالعات «شیپ مان» در روند دگرگونی و توسعهٔ آتشکده‌ها، به شرح بناهای مذهبی ایران پیش از اسلام می‌پردازد و در جایی که از آتشگاه اصفهان سخن می‌راند، بنای استوانه‌ای شکل فوقانی آن را از نظر دارا بودن پلان دایره‌ای شکل، با بنای موسوم به «آتشگاه چاهک» در استان قم مقایسه می‌کند.

از آتشگاه اصفهان در متون کهن، به نام «دژ ماربین/مهرین» یاد شده و اشاراتی دربارهٔ شهرک باستانی «مهرین» رفته است. یافته شدن سفال‌های گورتان و نام‌های باستانی روستاهای ماربین، گواه بسنده‌ای است بر وجود فرهنگ و تمدنی دیرسال در این بخش، که متأسفانه بسیار مورد بی توجهی واقع شده است. بافتِ ساختمانیِ این مجموعه از لایه‌های خشتی است. میانِ دو ردیف خشت را هم یک لایه نازکِ نِی (که از رودخانه آورده می‌شده) قرار می‌دادند تا بر استحکامِ آن بیفزایند. پایه‌های بزرگ و خشتیِ بنا تقریباً از میانهٔ تپهٔ آتشگاه آغاز می‌شوند و در بالا به ستونهایی محکم و قابلِ اعتماد تبدیل می‌شدند که در گذشته اتاقهایی نیز بر رویِ آنها قرار داشته‌است. در برخی جاها نیز بقایایی از راه پله‌هایی منظم و کنده شده در دلِ سنگ بچشم می‌خورد که تا بالا ادامه داشته‌است اما امروزه از میان رفته‌اند. در بالای تپه بنایی گِرد ساخته شده که می‌توان آنرا نقطه نهاییِ معماریِ این بنا معرفی کرد. بر رویِ تپه، هیچ بنایی بلندتر از آن ساخته نشده‌است. این اتاق دارای هشت گوشه‌است و در هر گوشه یک پنجره هم رو به بیرون دارد. گفته می‌شود موبدانِ زرتشتی، آتشِ مقدس را در درونِ این اتاق قرار می‌داده‌اند.

این مجموعه دارای اتاقها و ساختمانهایی در چهار جهتِ تپه بوده که تا زیرِ اتاقکِ آتشگاه ادامه می‌یافته‌اند و البته اکنون تنها سازه‌های بخشِ شمالی و بخشی از قسمتِ شرقی سالم مانده‌اند و به‌نظر می‌رسد مربوط به بازسازیِ این بنا در دوره پهلوی باشند. بر رویِ برخی از خشت‌های بکار رفته در سازه‌های بخشِ شمالی می‌توان عددِ ۱۳۵۲ را دید که در قالبِ خشت‌ها تعبیه شده‌است.

وضعیت کنونی

امروزه در نگهداری از این مجموعه توجهی صورت نمی‌گیرد. در بافتِ ساختمان‌های این بنا می‌توان سوراخ‌های زیادی را دید که به دستِ گنج یابان کنده شده‌است. بازدید کنندگان نیز خود باید راهِ بالا رفتن را انتخاب کنند و با توجه به ساختار تپه و خشتی بودنِ این سازه، سرعتِِ تخریب بوسیله بازدیدکنندگان -بویژه در روزهای بارانی- بیشتر می‌شود.

دیدگاه‌ها

از تاریخ نویسان و جغرافیانویسان قدیم، برخی راجع به آتشگاه اصفهان مطالبی نوشته‌اند. از آن جمله:

  • ابن خردادبه در قرن سوم هجری در کتاب المسالک والممالک می‌گوید:

    در قریه مارابین، قلعه‌ای از بناهای طهمورث موجود است و در آن آتشکده‌ای ست.

  • حمزه اصفهانی در قرن چهارم هجری در کتاب سنی ملوک‌الارض والانبیا پس از نام بردن از آتشکده‌های اصفهان می‌نویسد:

    کی‌اردشیر در شهر اصفهان، به یک روز سه آتشکده بنیاد گذاشت. یکی را به هنگام برآمدن آفتاب در جانب «قلعه ماربین» (ماربین، مهربین یا آتشگاه امروزی) به نام آتشکدهٔ شهر اردشیر، دوم آتشکده‌ای به نام زروان اردشیر به هنگام ظهر در دارک از روستاهای خوار (برخوار فعلی) و سوم، آتشکدهٔ مهر اردشیر در روستای “اردستان».

  • صادق هدایت در کتابِ اصفهان نصف جهان درباره آن چنین نوشته‌است:

    کوه آتشگاه، روز آبادیش، شکوه مخصوص داشته‌است. این پرستشگاه مانند مسجد و کلیسا دورش دیوار نداشته و چیزی را از کسی نمی‌پوشانیده. مانند آتش؛ سره و پاکیزه بوده. همان آتش جاودان نماینده پاکیزگی و زیبایی که به سوی آسمان زبانه می‌کشیده و در شب‌های تار، از دور، دل‌های افسرده را قوت می‌داده و از نزدیک، با پیچ و خمِ دلربا، با روانِ انسان گفتگو می‌کرده.

 

عکس گریم مهدی مقدم برای بازی در در یک فیلم مهدی مقدم هم وارد دنیای بازیگری شد. من مانده ام با این همه بازیگری که آماده به خدمت و گوش به زنگِ تهیه کننده ها هستند، چرا باز سراغ خواننده های از رده...
شیردهی دوقلوها، پیچ و خم هایش را بدانید شیر دادن به دوقلوها یا چندقلوها (در مقایسه با کسانی که تنها باید یک نوزاد را شیر بدهند)، نیاز به تلاش (و البته فداکاری) بیشتری دارد و مسوولیت تغذیه بی...
شهر های گمشده تاریخ را بشناسید شهر گمشده آتلانتیس شهر گمشده آتلانتیس پیدا شد داستان شهر گمشده آتلانتیس درباره شهر گمشده آتلانتیس شهر گمشده افسانه ای آتلانتیس شهر گمشده شهر گمشده ای...
سیگار کشیدن مرد، مانع بارداری؟ سوال:با عرض سلام و خسته نباشید. خانم دکتر حدود 7 ماهی هست اقدام به بارداری کردیم اما جوابی نگرفتیم من برای آزمایشات رفتم مشکلی ندارم ولی همسرم وا...
درمان جای زخم روی صورت، مادر نگران سوال:سلام. حدود دو هفته پیش پسرم که یک سالشه موقع بازی کردن با یه بچه دیگه روی پیشونیش در اثر کشیدگی ناخن یه شیار خیلی بزرگ ایجاد شد. بعد از دو ه...
چسبندگی رحم و بارداری، چگونه حامله شوم؟ سوالبا سلام.ما یک سالی است که برای بارداری اقدام کرده ایم ولی جوابی نگرفتیم به دکتر مراجعه کردیم که بعد از معاینات و آزمایشات تشخیص اندومتریوز (چ...
داستان عاشقانه گریه برای عشقم ⋆ یکشنبه ۲۶ دی ۱۳۹۵ 1 بازدید داستان عاشقانه گریه برای عشقم  یک داستان عاشقانه زیبا و غمناک در مورد دل دادن یک پسر به دختری که اصلا ...
تاثیر رابطه زناشویی، ورزشکاران حرفه‌ای بخوانند دیدگاه عمومی بر این است که پرهیز از فعالیت جنسی می تواند عملکرد ورزشی را تقویت کند. اکنون با تحلیل جدیدِ شواهد علمی، که در مجله با دسترسی آزاد Fr...
فانتزی های روابط زناشویی، بخوانید و آگاه باشید فانتزی‌ها تصورات ذهنی یا سلسله افکار و خیالاتی است که می‌تواند تحریک و برانگیختگی جنسی ایجاد کند و یکی از مولفه‌های ارزیابی میل جنسی سالم است. در...
عوارض داروهای هورمونی نازایی، می دانید؟ مریم افتخار متخصص زنان،زایمان و نازایی گفت: با توجه به افزایش سرطان سینه و تخمدان در چند سال اخیر و همچنین شیوع ناباروری باید به شیوه های جدید در...
جیغ جیغ کردن دختر، تربیت نادرست سوال مخاطب نی‌نی‌بان:دخترم ۲۴ ماه و یک هفتشه خیلی جیغ جیغ میکنه خودش و گاهی میزنه.بالگدم بادستم اطرافیان و باباشو میزنه. دلیلش چیه؟ پاسخ دک...
داد زدن بچه ها، چیزی خواست بدم بهش؟ سوالبا سلام خدمت خانم دکتر دختری ساله1/5 دارم بعضی وقتی اگر چیزی میخواد فرقی ندار خوردنی یا چیزی دیگه به صورت فریاد یا زدن به سر صورت وزود عصبانی...
درمان لوس شدن بچه، دانستنی ها سوالسلام بنده فرزند پسری دارم که 1ساله است و به علت محبت های من و همسرم مقداری بهانه گیر و لوس شده است و برای ما مشکل ساز شده است و این موضوع در ...
آشنایی با آداب و رسوم مردم همدان در ماه مبارک رمضان یکی از آداب و رسوم اهالی همدان در ماه رمضان کلوخ اندازان نام دارد   ماه مبارک رمضان یکی از مناسبت‌هایی است که مردم استان همدان برای آ...
اقدام به خودکشی یک مسافر در توالت هواپیمای پرواز استانبول به تهران! پرواز PC۵۱۴ شرکت هواپیمایی پگاسوس ترکیه که شب گذشته فرودگاه استانبول را به مقصد تهران ترک کرده بود، به دلیل اتفاق عجیبی که یکی از مسافران این پرواز ...