آشنایی کامل با آتشگاه اصفهان

آشنایی کامل با آتشگاه اصفهان

 

نام آتشگاه اصفهان
کشور  ایران
استان استان اصفهان
اطلاعات اثر
کاربری قلعه، آتشکده
دیرینگی دوره ساسانیان
دورهٔ ساخت اثر دوره ساسانیان
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت ۳۸۰
تاریخ ثبت ملی ۱۱ آذر ۱۳۳۰

 

آتشگاه اصفهان یا کوه آتشگاه از بناهای تاریخی شهر اصفهان و از یادگارهای ایران باستان است. این مجموعه دارای پیشینه تاریخیِ کهنی است و در زمانهای گونه گونی از آن بهره برده‌اند. نام اصیل و کهن بنا «مهربین» بوده که اخیراً بدان آتشکده اطلاق شده است.

موقعیت

آتشگاه اصفهان در غرب اصفهان و ۸ کیلومتری مرکز شهر در خیابان آتشگاه قرار دارد. این بنا در نزدیکی رودخانه زاینده رود، بر روی کوهی قرار دارد. از بلندای این تپه، تا کیلومترها از هر چهار سوی اصلی را می‌توان به خوبی مشاهده کرد.

مشخصات تپه

این تپه از جنس سنگ‌های رسوبی است. تراز پایینی آن در ارتفاع ۱۶۱۰ متر از سطح دریا (حدود ۵۰ متر بالاتر از تراز مرکز شهر اصفهان) و فراز آن در ارتفاع ۱۷۱۵ متری از سطح دریا واقع شده‌است. این تپه از نظر زمین‌شناسی در دوره کرتاسه تشکیل شده است.

مشخصات بنا

این بنای خشتی غریب که بر فراز کوهچه‌ای به بلندای ۱۰۰ متر (نسبت به دشت اطراف) در بخش ماربین اصفهان جای دارد، نخستین بار از سوی اَوِستا شناس بزرگ «ویلیامز جکسن» در اوایل قرن بیستم میلادی، مورد توجه و بررسی علمی قرار گرفت.

«آندره گُدار» به سال ۱۹۳۸ میلادی، در یکی از مُجَلَّدات «آثار ایران» که اختصاص به بناهای آتش داشت، گفتاری کوتاه ولی اصولی و دقیق دربارهٔ آتشگاه اصفهان می‌آورد. سپس «ماکسیم سیرو» در اوایل دههٔ ۱۹۶۰ میلادی، بررسی‌های دقیقی را در آتشگاه به انجام می‌رساند، و برای نخستین بار اقدام به تهیهٔ نقشه‌های معماری صحیح از آن می‌نماید. کمی بعدتر، «کلاوس شیپ مان» با حضور درآتشگاه، آن را از نزدیک مورد مطالعه قرار داده و گزارش خود را در کتابی دربارهٔ بناهای آتش ایران، به زبان آلمانی انتشار می‌دهد. از ایرانیان، نخستین بار «رشید شهمردان» (که یک موبد پارسی ایرانی تبار بود) در کتاب «پرستشگاه زرتشتیان»، ضمن برشمردن و توصیف اکثر آتشخانه‌های ایران، از پناه گرفتن اسماعیلیان اصفهان به آتشگاه در اواخر سده پنجم هجری خبر می‌دهد. «علیرضا جعفری زند» به سال ۱۳۸۱ خورشیدی مجموعهٔ گزارش‌ها و بررسی‌های ارزندهٔ خود دربارهٔ «اصفهان پیش از اسلام» را در قالب کتابی به همین نام منتشر می‌نماید. در این کتاب، بر کاربری مذهبی آتشگاه تأکید شده و با استناد به نتایج آزمایش سالیابی به روش کربن ۱۴، «آتشگاه» یک معبد ایلامی دانسته می‌شود که بعدها تبدیل به یک معبد مهری می‌گردد.

«میترا آزاد»، در رسالهٔ دکتری خود تحت عنوان «بررسی تحول بناهای مذهبی دورهٔ ساسانی به بناهای مذهبی قرون اولیهٔ اسلامی ایران» (دانشگاه تربیت مدرس- سال ۱۳۸۴ خورشیدی) با تکمیل کردن گزارش موبد شهمردان در ذکر آتشخانه‌های ایران، و یاری گرفتن از مطالعات «دیتریش هوف» دربارهٔ گونه شناسی چهارتاق‌های ساسانی فارس و نیز مطالعات «شیپ مان» در روند دگرگونی و توسعهٔ آتشکده‌ها، به شرح بناهای مذهبی ایران پیش از اسلام می‌پردازد و در جایی که از آتشگاه اصفهان سخن می‌راند، بنای استوانه‌ای شکل فوقانی آن را از نظر دارا بودن پلان دایره‌ای شکل، با بنای موسوم به «آتشگاه چاهک» در استان قم مقایسه می‌کند.

از آتشگاه اصفهان در متون کهن، به نام «دژ ماربین/مهرین» یاد شده و اشاراتی دربارهٔ شهرک باستانی «مهرین» رفته است. یافته شدن سفال‌های گورتان و نام‌های باستانی روستاهای ماربین، گواه بسنده‌ای است بر وجود فرهنگ و تمدنی دیرسال در این بخش، که متأسفانه بسیار مورد بی توجهی واقع شده است. بافتِ ساختمانیِ این مجموعه از لایه‌های خشتی است. میانِ دو ردیف خشت را هم یک لایه نازکِ نِی (که از رودخانه آورده می‌شده) قرار می‌دادند تا بر استحکامِ آن بیفزایند. پایه‌های بزرگ و خشتیِ بنا تقریباً از میانهٔ تپهٔ آتشگاه آغاز می‌شوند و در بالا به ستونهایی محکم و قابلِ اعتماد تبدیل می‌شدند که در گذشته اتاقهایی نیز بر رویِ آنها قرار داشته‌است. در برخی جاها نیز بقایایی از راه پله‌هایی منظم و کنده شده در دلِ سنگ بچشم می‌خورد که تا بالا ادامه داشته‌است اما امروزه از میان رفته‌اند. در بالای تپه بنایی گِرد ساخته شده که می‌توان آنرا نقطه نهاییِ معماریِ این بنا معرفی کرد. بر رویِ تپه، هیچ بنایی بلندتر از آن ساخته نشده‌است. این اتاق دارای هشت گوشه‌است و در هر گوشه یک پنجره هم رو به بیرون دارد. گفته می‌شود موبدانِ زرتشتی، آتشِ مقدس را در درونِ این اتاق قرار می‌داده‌اند.

این مجموعه دارای اتاقها و ساختمانهایی در چهار جهتِ تپه بوده که تا زیرِ اتاقکِ آتشگاه ادامه می‌یافته‌اند و البته اکنون تنها سازه‌های بخشِ شمالی و بخشی از قسمتِ شرقی سالم مانده‌اند و به‌نظر می‌رسد مربوط به بازسازیِ این بنا در دوره پهلوی باشند. بر رویِ برخی از خشت‌های بکار رفته در سازه‌های بخشِ شمالی می‌توان عددِ ۱۳۵۲ را دید که در قالبِ خشت‌ها تعبیه شده‌است.

وضعیت کنونی

امروزه در نگهداری از این مجموعه توجهی صورت نمی‌گیرد. در بافتِ ساختمان‌های این بنا می‌توان سوراخ‌های زیادی را دید که به دستِ گنج یابان کنده شده‌است. بازدید کنندگان نیز خود باید راهِ بالا رفتن را انتخاب کنند و با توجه به ساختار تپه و خشتی بودنِ این سازه، سرعتِِ تخریب بوسیله بازدیدکنندگان -بویژه در روزهای بارانی- بیشتر می‌شود.

دیدگاه‌ها

از تاریخ نویسان و جغرافیانویسان قدیم، برخی راجع به آتشگاه اصفهان مطالبی نوشته‌اند. از آن جمله:

  • ابن خردادبه در قرن سوم هجری در کتاب المسالک والممالک می‌گوید:

    در قریه مارابین، قلعه‌ای از بناهای طهمورث موجود است و در آن آتشکده‌ای ست.

  • حمزه اصفهانی در قرن چهارم هجری در کتاب سنی ملوک‌الارض والانبیا پس از نام بردن از آتشکده‌های اصفهان می‌نویسد:

    کی‌اردشیر در شهر اصفهان، به یک روز سه آتشکده بنیاد گذاشت. یکی را به هنگام برآمدن آفتاب در جانب «قلعه ماربین» (ماربین، مهربین یا آتشگاه امروزی) به نام آتشکدهٔ شهر اردشیر، دوم آتشکده‌ای به نام زروان اردشیر به هنگام ظهر در دارک از روستاهای خوار (برخوار فعلی) و سوم، آتشکدهٔ مهر اردشیر در روستای “اردستان».

  • صادق هدایت در کتابِ اصفهان نصف جهان درباره آن چنین نوشته‌است:

    کوه آتشگاه، روز آبادیش، شکوه مخصوص داشته‌است. این پرستشگاه مانند مسجد و کلیسا دورش دیوار نداشته و چیزی را از کسی نمی‌پوشانیده. مانند آتش؛ سره و پاکیزه بوده. همان آتش جاودان نماینده پاکیزگی و زیبایی که به سوی آسمان زبانه می‌کشیده و در شب‌های تار، از دور، دل‌های افسرده را قوت می‌داده و از نزدیک، با پیچ و خمِ دلربا، با روانِ انسان گفتگو می‌کرده.

 

سرنوشت بسیار بد برای آقای گل استقلالی مهاجم تیم فوتبال پیکان با آمار عجیبی که در دو فصل اخیر از خود به جای گذاشته است به فکر خداحافظی از مستطیل سبز است.  یک سال گل نزدن، برای کنار گذاش...
غده در پستان زنان، خیلی میترسم سوال:سلام. من کودکی سه ماهه دارم چند وقته احساس یه غده در سینه راستم دارم که گاهی اوقات دردهم دارم ممنون میشم راهنماییم کنید. خیلی میترسم. جواب:ن...
روشهای ساده و مهم برای ثروتمند شدن روشهای ثروتمند شدن روشهای ساده ثروتمند شدن شما هم حتما می خواهید ثروت آفرینی کنید و ثروتمند شوید. این اشتیاق رایجی در بین مردم است، اما اگر یک سری ا...
رژیم غذایی ماه دوم بارداری ماه دوم ماه تشکیل قلب جنین و شروع ضربان قلب وی است پس با توجه به رشد وی در این روزها باید تغذیه و خورد و خوراک مادر نیز تنظیم شود برای ماه ۲ بارداری...
نارسایی جفت جنین، چه تاثیری دارد؟ گاهی اوقات، جفت موادغذایی را در اختیار جنین قرار نمی دهد، لذا شرایط لازم را برای رشد او فراهم نمی کند و اثرات مخرب و جبران ناپذیری را بر رشد جنین به ج...
علت عفونت ادراری زنان، مشکل از کجاست؟ جلوگیری از عفونت های مجاری ادراری (UTI) بسیا مهم شده است همانطور که همه ما خودمان را در وسط آنچیزی می یابیم که کارشناسان بیماری عفونی ” همه گیری ...
عوامل ایجاد اختلال قاعدگی، بدانید علل مختلفی می تواند موجب بی نظمی و تاخیر در قاعدگی شوند که برخی از آنها عبارتند از اختلالات هورمونی و استرس....
سریال آلبوم خانوادگی آلبوم خانوادگی نام یک مجموعهٔ نمایشی تلویزیونی به کارگردانی «محمد رحمانیان» است که در سال ۱۳۶۹ تهیه و از شبکه ۱ سیمای جمهوری اسلامی ایران پخش گردید. ...
علت های پریود نشدن، زنان بخوانند سوال:با سلام و خسته نباشید. من خانمی 37 ساله متاهل دارای 3 فرزند، شاغل(کارمند) هستم حدود 5،6 ماه پیش آمپول ضد بارداری 3 ماهه تزریق کردم اما متاسف...
هفته سی و چهارم بارداری، چیزهایی که باید بدانید بیایید در مورد تغییرات فرزندتان در هفته سی و چهارم بارداری بیشتر بدانیم. علاوه‌براین به بررسی علائم هشدار دهنده از جمله کاهش تحرکات جنین نیز خواه...
شیردهی نوزاد، چرا پستان را نمی گیرد؟ سوالبا سلام وزن روز تولد پسرم 3850 بود او امروز3 ماه و 9 روزشه و 6300 وزنشه. از ابتدا به علت ناساز گاری گروه خونی دچار زردی شد و به علت تغذیه نام...
کم شدن مایع دور جنین، راهکار سوال:باسلام. آیا تزریق سرم به بیشترشدن مایع آمنیوتیک در هفته37 کمک می کند؟ در حال حاضر میزان آن 8.5 تا9cmگزارش شده است.جواب:اگر مربوط به کم آبی ب...
دیابت در کودکان، کمتر میشه؟ سوال:باسلام. پسری ۷ساله دارم که آزمایش قندخون او عدد ۱۰۸ است. او شب ادراری هم دارد. در خانواده من پدرم و برادرم انسولینی هستند. آیا پسرم دیابت دا...
سرد شدن رابطه زناشویی، راهی برای بازگشت گاهی در بین اطرافیان و یا دوستان خود افرادی را می بینیم که از داشتن رابطه جنسی با شریک خودشان فراری هستند و یا بسیار سرد و بی میل به این غریزه تو...
شخصیت شناسی از روی عکس پروفایل   عکس پروفایل افراد می تواند راز و شخصیت درونی شان را فاش کند‎   اولین چیزی که پس از پیدا کردن دوستان و آشناهایتان در شبکه های اج...