آشنایی کامل با آتشگاه اصفهان

آشنایی کامل با آتشگاه اصفهان

 

نام آتشگاه اصفهان
کشور  ایران
استان استان اصفهان
اطلاعات اثر
کاربری قلعه، آتشکده
دیرینگی دوره ساسانیان
دورهٔ ساخت اثر دوره ساسانیان
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت ۳۸۰
تاریخ ثبت ملی ۱۱ آذر ۱۳۳۰

 

آتشگاه اصفهان یا کوه آتشگاه از بناهای تاریخی شهر اصفهان و از یادگارهای ایران باستان است. این مجموعه دارای پیشینه تاریخیِ کهنی است و در زمانهای گونه گونی از آن بهره برده‌اند. نام اصیل و کهن بنا «مهربین» بوده که اخیراً بدان آتشکده اطلاق شده است.

موقعیت

آتشگاه اصفهان در غرب اصفهان و ۸ کیلومتری مرکز شهر در خیابان آتشگاه قرار دارد. این بنا در نزدیکی رودخانه زاینده رود، بر روی کوهی قرار دارد. از بلندای این تپه، تا کیلومترها از هر چهار سوی اصلی را می‌توان به خوبی مشاهده کرد.

مشخصات تپه

این تپه از جنس سنگ‌های رسوبی است. تراز پایینی آن در ارتفاع ۱۶۱۰ متر از سطح دریا (حدود ۵۰ متر بالاتر از تراز مرکز شهر اصفهان) و فراز آن در ارتفاع ۱۷۱۵ متری از سطح دریا واقع شده‌است. این تپه از نظر زمین‌شناسی در دوره کرتاسه تشکیل شده است.

مشخصات بنا

این بنای خشتی غریب که بر فراز کوهچه‌ای به بلندای ۱۰۰ متر (نسبت به دشت اطراف) در بخش ماربین اصفهان جای دارد، نخستین بار از سوی اَوِستا شناس بزرگ «ویلیامز جکسن» در اوایل قرن بیستم میلادی، مورد توجه و بررسی علمی قرار گرفت.

«آندره گُدار» به سال ۱۹۳۸ میلادی، در یکی از مُجَلَّدات «آثار ایران» که اختصاص به بناهای آتش داشت، گفتاری کوتاه ولی اصولی و دقیق دربارهٔ آتشگاه اصفهان می‌آورد. سپس «ماکسیم سیرو» در اوایل دههٔ ۱۹۶۰ میلادی، بررسی‌های دقیقی را در آتشگاه به انجام می‌رساند، و برای نخستین بار اقدام به تهیهٔ نقشه‌های معماری صحیح از آن می‌نماید. کمی بعدتر، «کلاوس شیپ مان» با حضور درآتشگاه، آن را از نزدیک مورد مطالعه قرار داده و گزارش خود را در کتابی دربارهٔ بناهای آتش ایران، به زبان آلمانی انتشار می‌دهد. از ایرانیان، نخستین بار «رشید شهمردان» (که یک موبد پارسی ایرانی تبار بود) در کتاب «پرستشگاه زرتشتیان»، ضمن برشمردن و توصیف اکثر آتشخانه‌های ایران، از پناه گرفتن اسماعیلیان اصفهان به آتشگاه در اواخر سده پنجم هجری خبر می‌دهد. «علیرضا جعفری زند» به سال ۱۳۸۱ خورشیدی مجموعهٔ گزارش‌ها و بررسی‌های ارزندهٔ خود دربارهٔ «اصفهان پیش از اسلام» را در قالب کتابی به همین نام منتشر می‌نماید. در این کتاب، بر کاربری مذهبی آتشگاه تأکید شده و با استناد به نتایج آزمایش سالیابی به روش کربن ۱۴، «آتشگاه» یک معبد ایلامی دانسته می‌شود که بعدها تبدیل به یک معبد مهری می‌گردد.

«میترا آزاد»، در رسالهٔ دکتری خود تحت عنوان «بررسی تحول بناهای مذهبی دورهٔ ساسانی به بناهای مذهبی قرون اولیهٔ اسلامی ایران» (دانشگاه تربیت مدرس- سال ۱۳۸۴ خورشیدی) با تکمیل کردن گزارش موبد شهمردان در ذکر آتشخانه‌های ایران، و یاری گرفتن از مطالعات «دیتریش هوف» دربارهٔ گونه شناسی چهارتاق‌های ساسانی فارس و نیز مطالعات «شیپ مان» در روند دگرگونی و توسعهٔ آتشکده‌ها، به شرح بناهای مذهبی ایران پیش از اسلام می‌پردازد و در جایی که از آتشگاه اصفهان سخن می‌راند، بنای استوانه‌ای شکل فوقانی آن را از نظر دارا بودن پلان دایره‌ای شکل، با بنای موسوم به «آتشگاه چاهک» در استان قم مقایسه می‌کند.

از آتشگاه اصفهان در متون کهن، به نام «دژ ماربین/مهرین» یاد شده و اشاراتی دربارهٔ شهرک باستانی «مهرین» رفته است. یافته شدن سفال‌های گورتان و نام‌های باستانی روستاهای ماربین، گواه بسنده‌ای است بر وجود فرهنگ و تمدنی دیرسال در این بخش، که متأسفانه بسیار مورد بی توجهی واقع شده است. بافتِ ساختمانیِ این مجموعه از لایه‌های خشتی است. میانِ دو ردیف خشت را هم یک لایه نازکِ نِی (که از رودخانه آورده می‌شده) قرار می‌دادند تا بر استحکامِ آن بیفزایند. پایه‌های بزرگ و خشتیِ بنا تقریباً از میانهٔ تپهٔ آتشگاه آغاز می‌شوند و در بالا به ستونهایی محکم و قابلِ اعتماد تبدیل می‌شدند که در گذشته اتاقهایی نیز بر رویِ آنها قرار داشته‌است. در برخی جاها نیز بقایایی از راه پله‌هایی منظم و کنده شده در دلِ سنگ بچشم می‌خورد که تا بالا ادامه داشته‌است اما امروزه از میان رفته‌اند. در بالای تپه بنایی گِرد ساخته شده که می‌توان آنرا نقطه نهاییِ معماریِ این بنا معرفی کرد. بر رویِ تپه، هیچ بنایی بلندتر از آن ساخته نشده‌است. این اتاق دارای هشت گوشه‌است و در هر گوشه یک پنجره هم رو به بیرون دارد. گفته می‌شود موبدانِ زرتشتی، آتشِ مقدس را در درونِ این اتاق قرار می‌داده‌اند.

این مجموعه دارای اتاقها و ساختمانهایی در چهار جهتِ تپه بوده که تا زیرِ اتاقکِ آتشگاه ادامه می‌یافته‌اند و البته اکنون تنها سازه‌های بخشِ شمالی و بخشی از قسمتِ شرقی سالم مانده‌اند و به‌نظر می‌رسد مربوط به بازسازیِ این بنا در دوره پهلوی باشند. بر رویِ برخی از خشت‌های بکار رفته در سازه‌های بخشِ شمالی می‌توان عددِ ۱۳۵۲ را دید که در قالبِ خشت‌ها تعبیه شده‌است.

وضعیت کنونی

امروزه در نگهداری از این مجموعه توجهی صورت نمی‌گیرد. در بافتِ ساختمان‌های این بنا می‌توان سوراخ‌های زیادی را دید که به دستِ گنج یابان کنده شده‌است. بازدید کنندگان نیز خود باید راهِ بالا رفتن را انتخاب کنند و با توجه به ساختار تپه و خشتی بودنِ این سازه، سرعتِِ تخریب بوسیله بازدیدکنندگان -بویژه در روزهای بارانی- بیشتر می‌شود.

دیدگاه‌ها

از تاریخ نویسان و جغرافیانویسان قدیم، برخی راجع به آتشگاه اصفهان مطالبی نوشته‌اند. از آن جمله:

  • ابن خردادبه در قرن سوم هجری در کتاب المسالک والممالک می‌گوید:

    در قریه مارابین، قلعه‌ای از بناهای طهمورث موجود است و در آن آتشکده‌ای ست.

  • حمزه اصفهانی در قرن چهارم هجری در کتاب سنی ملوک‌الارض والانبیا پس از نام بردن از آتشکده‌های اصفهان می‌نویسد:

    کی‌اردشیر در شهر اصفهان، به یک روز سه آتشکده بنیاد گذاشت. یکی را به هنگام برآمدن آفتاب در جانب «قلعه ماربین» (ماربین، مهربین یا آتشگاه امروزی) به نام آتشکدهٔ شهر اردشیر، دوم آتشکده‌ای به نام زروان اردشیر به هنگام ظهر در دارک از روستاهای خوار (برخوار فعلی) و سوم، آتشکدهٔ مهر اردشیر در روستای “اردستان».

  • صادق هدایت در کتابِ اصفهان نصف جهان درباره آن چنین نوشته‌است:

    کوه آتشگاه، روز آبادیش، شکوه مخصوص داشته‌است. این پرستشگاه مانند مسجد و کلیسا دورش دیوار نداشته و چیزی را از کسی نمی‌پوشانیده. مانند آتش؛ سره و پاکیزه بوده. همان آتش جاودان نماینده پاکیزگی و زیبایی که به سوی آسمان زبانه می‌کشیده و در شب‌های تار، از دور، دل‌های افسرده را قوت می‌داده و از نزدیک، با پیچ و خمِ دلربا، با روانِ انسان گفتگو می‌کرده.

 

طرز تهیه مرغ فلفلی با دورچین سبزیجات ماهنامه سرآشپز: بعضی از آقایون اعتقاد دارند که یک غذای خوب، حتما غذایی است که برنج جزو اصلی اش باشد. اصلا غذای بدون برنج ایشان را سیر نمی کند. ا...
شیرگاو برای نوزاد، مجاز است؟ سوال:باسلام و خسته نباشید شنیدم که به نوزاد تا یک سالگی نباید شیر گاو داد چون ممکنه باعث مشکل برای بچه بشه اما تو برگه واکسیناسیون نوزاد از شیر ا...
تعیین روز تخمک گذاری، مشکلی دارم؟ سوال:با سلام من چند ماه اقدام به بارداری کردم و سیکل من طوری هست من روز 32 لکه میبینم بعد از چند روز لکه بینی خونریزی دارم و 4 روز خونریزیم طول م...
تغذیه بارداری، جنین را گرسنه نگه ندارید! در دوران بارداری باید وزنتان افزایش پیدا کند و کافی بودن این افزایش وزن برای رشد و سلامت خودتان و نوزادتان بسیار مهم است.1: شکل بارداری همه جا یک...
افزایش اشتها در بارداری، مادران لاغر بخوانند وزن گیری مادر برای رشد و تکامل مطلوب جنین ضروری است. نوزادانی که مادرانشان در دوران بارداری وزن گیری کافی نداشته اند، کم وزن به دنیا می آیند. در  این...
عکس های جدید آرام جعفری با مدل و رنگ مویی متفاوت آرام جعفری بازیگر 35 ساله کشورمان در عکس های جدیدی که منتشر کرده است با ظاهر و مدل مویی متفاوت دیده می شود. عکس های جدید آرام جعفری آرام ج...
عفونت گوش کودک، علت شیوع تحقیق جدید نشان می‌دهد که عفونت‌های دردناک گوش هنوز در بین کودکان شایع است، اما ‏شیوع آن نسبت به ۲۰ سال پیش در بین نوزادان امریکایی کاهش داشته اس...
عکس نوشته صفحه سفید ⋆ در عکس نوشته صفحه سفید سری جدید از عکس نوشته های عاشقانه  را خواهید دید این عکس نوشته ها تمام موضوعات عاشقانه را پوشش می دهد و … عکس نوشته صفحه سفید...
جدیدترین مدل لباس شب برند jovani عروسکی و کوتاه دخترانه جدیدترین و شیک ترین مدل لباس شب برند jovani عروسکی و کوتاه دخترانه مجموعه گالری انواع مجموعه مدل لباس  شیک و جدید پیشنهاد مدل لباس های...
تکنیک جدید برای افزایش مقاومت جلیقه‌های ضدگلوله علم همیشه به کمک فناوری برای ساخت و پیشرفته تر کردن ادوات و لوازم جنگی و نظامی کمک شایان توجهی کرده است در تحقیق و پژوهش جدید که توسط تیمی از محققان ا...
نحوه غذا خوردن کودک، چه کارهایی بهتره؟ به طور معمول اگر کودکان بیمار نباشند می توانند بر غذا خوردن تمرکز کنند و از آن لذت ببرند. و در یک مدت زمان معقولی غذای خود را به اتمام برسانند.کو...
علت سقط فراموش شده، کیست دارم سوال:سلام خسته نباشین. من دو ماه پیش سقط فراموش شده داشتم بعد یک ماه که سونو رفتم یه کیست دوسانتی داشتم دکتر بهم ال دی داده باچند دوره مصرف کیست ...
آبله مرغان در بارداری، این دیگه کجا بود؟ در میان اتفاقات مربوط به بارداری، از بزرگ شدن شکم گرفته تا لگدهای جنین، شاید چشم‌پوشی کردن از تعدادی لکه‌های بارداری کار آسانی باشد.اما دلیلی وجود دار...
سریال بچه‌های نسبتاً بد بچه‌های نسبتاً بد نام سریالی به کارگردانی سیروس مقدم است که در مهرماه ۱۳۹۲ پخش آن از شبکه یک سیما آغاز شد. تهیه‌کننده این سریال سیدکمال طباطبایی است. ...
نقاب بارداری، درمان دارد؟ اگر باردار هستید باید درباره علل، انواع و علائم ملاسما (کلوآسما یا نقاب بارداری) بدانید. ملاسما تغییر رنگ شایع پوست است که به‌صورت لکه‌های قهوه‌ای...