آشنایی کامل با آتشگاه اصفهان

آشنایی کامل با آتشگاه اصفهان

 

نام آتشگاه اصفهان
کشور  ایران
استان استان اصفهان
اطلاعات اثر
کاربری قلعه، آتشکده
دیرینگی دوره ساسانیان
دورهٔ ساخت اثر دوره ساسانیان
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت ۳۸۰
تاریخ ثبت ملی ۱۱ آذر ۱۳۳۰

 

آتشگاه اصفهان یا کوه آتشگاه از بناهای تاریخی شهر اصفهان و از یادگارهای ایران باستان است. این مجموعه دارای پیشینه تاریخیِ کهنی است و در زمانهای گونه گونی از آن بهره برده‌اند. نام اصیل و کهن بنا «مهربین» بوده که اخیراً بدان آتشکده اطلاق شده است.

موقعیت

آتشگاه اصفهان در غرب اصفهان و ۸ کیلومتری مرکز شهر در خیابان آتشگاه قرار دارد. این بنا در نزدیکی رودخانه زاینده رود، بر روی کوهی قرار دارد. از بلندای این تپه، تا کیلومترها از هر چهار سوی اصلی را می‌توان به خوبی مشاهده کرد.

مشخصات تپه

این تپه از جنس سنگ‌های رسوبی است. تراز پایینی آن در ارتفاع ۱۶۱۰ متر از سطح دریا (حدود ۵۰ متر بالاتر از تراز مرکز شهر اصفهان) و فراز آن در ارتفاع ۱۷۱۵ متری از سطح دریا واقع شده‌است. این تپه از نظر زمین‌شناسی در دوره کرتاسه تشکیل شده است.

مشخصات بنا

این بنای خشتی غریب که بر فراز کوهچه‌ای به بلندای ۱۰۰ متر (نسبت به دشت اطراف) در بخش ماربین اصفهان جای دارد، نخستین بار از سوی اَوِستا شناس بزرگ «ویلیامز جکسن» در اوایل قرن بیستم میلادی، مورد توجه و بررسی علمی قرار گرفت.

«آندره گُدار» به سال ۱۹۳۸ میلادی، در یکی از مُجَلَّدات «آثار ایران» که اختصاص به بناهای آتش داشت، گفتاری کوتاه ولی اصولی و دقیق دربارهٔ آتشگاه اصفهان می‌آورد. سپس «ماکسیم سیرو» در اوایل دههٔ ۱۹۶۰ میلادی، بررسی‌های دقیقی را در آتشگاه به انجام می‌رساند، و برای نخستین بار اقدام به تهیهٔ نقشه‌های معماری صحیح از آن می‌نماید. کمی بعدتر، «کلاوس شیپ مان» با حضور درآتشگاه، آن را از نزدیک مورد مطالعه قرار داده و گزارش خود را در کتابی دربارهٔ بناهای آتش ایران، به زبان آلمانی انتشار می‌دهد. از ایرانیان، نخستین بار «رشید شهمردان» (که یک موبد پارسی ایرانی تبار بود) در کتاب «پرستشگاه زرتشتیان»، ضمن برشمردن و توصیف اکثر آتشخانه‌های ایران، از پناه گرفتن اسماعیلیان اصفهان به آتشگاه در اواخر سده پنجم هجری خبر می‌دهد. «علیرضا جعفری زند» به سال ۱۳۸۱ خورشیدی مجموعهٔ گزارش‌ها و بررسی‌های ارزندهٔ خود دربارهٔ «اصفهان پیش از اسلام» را در قالب کتابی به همین نام منتشر می‌نماید. در این کتاب، بر کاربری مذهبی آتشگاه تأکید شده و با استناد به نتایج آزمایش سالیابی به روش کربن ۱۴، «آتشگاه» یک معبد ایلامی دانسته می‌شود که بعدها تبدیل به یک معبد مهری می‌گردد.

«میترا آزاد»، در رسالهٔ دکتری خود تحت عنوان «بررسی تحول بناهای مذهبی دورهٔ ساسانی به بناهای مذهبی قرون اولیهٔ اسلامی ایران» (دانشگاه تربیت مدرس- سال ۱۳۸۴ خورشیدی) با تکمیل کردن گزارش موبد شهمردان در ذکر آتشخانه‌های ایران، و یاری گرفتن از مطالعات «دیتریش هوف» دربارهٔ گونه شناسی چهارتاق‌های ساسانی فارس و نیز مطالعات «شیپ مان» در روند دگرگونی و توسعهٔ آتشکده‌ها، به شرح بناهای مذهبی ایران پیش از اسلام می‌پردازد و در جایی که از آتشگاه اصفهان سخن می‌راند، بنای استوانه‌ای شکل فوقانی آن را از نظر دارا بودن پلان دایره‌ای شکل، با بنای موسوم به «آتشگاه چاهک» در استان قم مقایسه می‌کند.

از آتشگاه اصفهان در متون کهن، به نام «دژ ماربین/مهرین» یاد شده و اشاراتی دربارهٔ شهرک باستانی «مهرین» رفته است. یافته شدن سفال‌های گورتان و نام‌های باستانی روستاهای ماربین، گواه بسنده‌ای است بر وجود فرهنگ و تمدنی دیرسال در این بخش، که متأسفانه بسیار مورد بی توجهی واقع شده است. بافتِ ساختمانیِ این مجموعه از لایه‌های خشتی است. میانِ دو ردیف خشت را هم یک لایه نازکِ نِی (که از رودخانه آورده می‌شده) قرار می‌دادند تا بر استحکامِ آن بیفزایند. پایه‌های بزرگ و خشتیِ بنا تقریباً از میانهٔ تپهٔ آتشگاه آغاز می‌شوند و در بالا به ستونهایی محکم و قابلِ اعتماد تبدیل می‌شدند که در گذشته اتاقهایی نیز بر رویِ آنها قرار داشته‌است. در برخی جاها نیز بقایایی از راه پله‌هایی منظم و کنده شده در دلِ سنگ بچشم می‌خورد که تا بالا ادامه داشته‌است اما امروزه از میان رفته‌اند. در بالای تپه بنایی گِرد ساخته شده که می‌توان آنرا نقطه نهاییِ معماریِ این بنا معرفی کرد. بر رویِ تپه، هیچ بنایی بلندتر از آن ساخته نشده‌است. این اتاق دارای هشت گوشه‌است و در هر گوشه یک پنجره هم رو به بیرون دارد. گفته می‌شود موبدانِ زرتشتی، آتشِ مقدس را در درونِ این اتاق قرار می‌داده‌اند.

این مجموعه دارای اتاقها و ساختمانهایی در چهار جهتِ تپه بوده که تا زیرِ اتاقکِ آتشگاه ادامه می‌یافته‌اند و البته اکنون تنها سازه‌های بخشِ شمالی و بخشی از قسمتِ شرقی سالم مانده‌اند و به‌نظر می‌رسد مربوط به بازسازیِ این بنا در دوره پهلوی باشند. بر رویِ برخی از خشت‌های بکار رفته در سازه‌های بخشِ شمالی می‌توان عددِ ۱۳۵۲ را دید که در قالبِ خشت‌ها تعبیه شده‌است.

وضعیت کنونی

امروزه در نگهداری از این مجموعه توجهی صورت نمی‌گیرد. در بافتِ ساختمان‌های این بنا می‌توان سوراخ‌های زیادی را دید که به دستِ گنج یابان کنده شده‌است. بازدید کنندگان نیز خود باید راهِ بالا رفتن را انتخاب کنند و با توجه به ساختار تپه و خشتی بودنِ این سازه، سرعتِِ تخریب بوسیله بازدیدکنندگان -بویژه در روزهای بارانی- بیشتر می‌شود.

دیدگاه‌ها

از تاریخ نویسان و جغرافیانویسان قدیم، برخی راجع به آتشگاه اصفهان مطالبی نوشته‌اند. از آن جمله:

  • ابن خردادبه در قرن سوم هجری در کتاب المسالک والممالک می‌گوید:

    در قریه مارابین، قلعه‌ای از بناهای طهمورث موجود است و در آن آتشکده‌ای ست.

  • حمزه اصفهانی در قرن چهارم هجری در کتاب سنی ملوک‌الارض والانبیا پس از نام بردن از آتشکده‌های اصفهان می‌نویسد:

    کی‌اردشیر در شهر اصفهان، به یک روز سه آتشکده بنیاد گذاشت. یکی را به هنگام برآمدن آفتاب در جانب «قلعه ماربین» (ماربین، مهربین یا آتشگاه امروزی) به نام آتشکدهٔ شهر اردشیر، دوم آتشکده‌ای به نام زروان اردشیر به هنگام ظهر در دارک از روستاهای خوار (برخوار فعلی) و سوم، آتشکدهٔ مهر اردشیر در روستای “اردستان».

  • صادق هدایت در کتابِ اصفهان نصف جهان درباره آن چنین نوشته‌است:

    کوه آتشگاه، روز آبادیش، شکوه مخصوص داشته‌است. این پرستشگاه مانند مسجد و کلیسا دورش دیوار نداشته و چیزی را از کسی نمی‌پوشانیده. مانند آتش؛ سره و پاکیزه بوده. همان آتش جاودان نماینده پاکیزگی و زیبایی که به سوی آسمان زبانه می‌کشیده و در شب‌های تار، از دور، دل‌های افسرده را قوت می‌داده و از نزدیک، با پیچ و خمِ دلربا، با روانِ انسان گفتگو می‌کرده.

 

استقلالی ها تکلیف مایکل اسیئن را روشن کردند پیشکسوت استقلال اعلام کرد: «بعضى از این آقایون میگن مایکل اسیئن که واقعا از بهترین ها بوده و هنوز هم هست در حد فوتبال ایران نیست!» تکلیف مایکل اسی...
طرز تهیه پیراشکی سیبِ خوشمزه وب‌سایت آوای سلامتی: در پیراشکی سیب تکه های سیب به خمیری نرم و سبک آغشته شده و کاملا سرخ برشته و طلایی شده اند . آن را گرم و همراه سس بادام مخصو...
علائم خطرناک در بارداری علائمی که نادیده گرفتن آن خطر در پیش دارد ضربه های جنین به شکم مادر کمتر یا بیشتر از همیشه شده است. از پزشک خود بپرسید آیا لازم است حرکات جنین را به ...
جوش های نوک پستان، سرطان دارم؟ سوال:سلام، من اطراف قسمت قهوه ایه سینم جوش زده ایا امکان سرطان وجود داره؟ جواب:احتمال زیاد طبیعی است و مربوط به بلوغ سینه هاست ولی ترجیحا یک پزشک...
خوردنی های ممنوع در بارداری، چرا خطرناکه؟ رژیم غذایی مناسب می‌تواند در یک بارداری سالم نقش مهمی داشته باشد. همچنین مواد غذایی‌ای وجود دارد که زنان باردار باید در دوران بارداری از آنها پره...
عوارض رابطه زناشویی زیاد، توجه! سوالسلام من مدتی هست که به دلیل رابطه جنسی زیاد دچار عفونت قارچی وازن میشم،۳ هفته پیش درمان با فلوکونازول و کلوتریمازول رو شروع کردم و نتیجه داد ...
آشنایی با خانه طباطبایی‌ ها در کاشان   نام خانه طباطبایی‌ها کشور  ایران شهرستان کاشان اطلاعات اثر نوع بنا ساختمان سال‌های مرمت ۱۲۵۰ هجری . ق ...
آندومتریوز چیست؟ اندومتریوز یک بیماری شایع است که طی آن بافت داخل رحم یا همان آندومتر در جایی خارج از رحم رشد می‌کند....
ترشحات شیری رنگ واژن، نکات لازم سوال:سلام من 18 سالمه و نامزد دارم من یه چند مدتیه ترشح دارم هم شفاف و بعضی وقتا شیری رنگ بوهم بعضی اوقات میده میخواسم ببینم علتش چیه خصوصا صبح ک...
فواید قطره آهن برای نوزادان، اگر ندهید! سامان بقازاده متخصص خون و سرطان با بیان اینکه بیشتر کودکان از پنج ماهگی تا ۳ سالگی به کم خونی مبتلا می‌شوند، گفت: بی قراری، بی اشتهایی، حالت تهوع...
سرویس وان نوزاد اگر می‌خواهید ساعات حمام رفتن کودک را برایشان تبدیل به اوقاتی خوش و لذتبخش کنید،‌ لازم است به جز لیف و شامپوی کودک، اسباب و لوازمی را همراه داشته...
کیست آندومتریوز، ترس از عمل سوال:هفت ماه پیش عمل باز کردم و الان هم کیست بزرگی دارم که به آن آندومتریوز می گویند تو رو به خدا کمک کنید دوتا بچه دارم میترسم عمل لاپراسکوپی کن...
خاصیت و نحوه مصرف شلغم شلغم خاصیت های معدنی ارزنده ای دارد و ویتامین هایی را در خود جای داده است که برای سلامت انسان مفید میباشند.شلغم از سبزی های مهم حساب میشود و آب آن ن...
پرطرفدارترین مدل شلوار جین دخترانه و لی زنانه عید نوروز ۹۶ جدیدترین و شیک ترین مدل شلوار جین دخترانه و لی زنانه عید نوروز ۹۶ انواع مجموعه مدل لباس دخترانه شیک و جدید پیشنهاد مدل لباس زنانه های ...
۱۵ دقیقه پیاده‌روی بعد از شام و کلی فایده پیاده‌روی بعد از شام به مدت ۱۵ ‌دقیقه باعث بهتر هضم شدن غذا، کاهش وزن و افزایش کیفیت خواب می‌شود. در صورتی که بعد از شام خوردن عادت به نش...